Halka arz, bedelli ve bedelsiz: üç kavramın farkı

Üç kavramın ortak noktası şirketin pay yapısında değişiklik yaratmasıdır; fark, paranın nereden gelip nereye gittiğindedir. Halka arzda para halktan şirkete (sermaye artırımı) veya satan ortağa gider; bedellide yeni payı alan pay sahibinden şirkete nakit girer; bedelsizde kimse para ödemez, iç kaynaklar sermayeye aktarılır.

Halka arzda para nereye gider?

Halka arz, bir şirketin paylarının halka açık şekilde satışa sunulmasıdır. Arz iki yoldan birini ya da ikisini birden kullanır: şirket yeni pay ihraç eder (sermaye artırımı) ya da mevcut ortaklar ellerindeki payların bir bölümünü satar (ortak satışı). Sermaye artırımı yoluyla yapılan arzda toplanan para şirkete girer ve şirketin sermayesi büyür. Ortak satışı ağırlıklı arzda ise hasılat payını satan ortaklara gider; şirket kasasına bu yoldan yeni nakit girmez. Bir arzda iki yöntem birlikte de kullanılabilir; o durumda hasılatın iki taraf arasında nasıl paylaşıldığı izahnamede gösterilir.

Her arzın hangi yöntemle ve hangi büyüklükte yapıldığı, izahnamenin ilgili bölümünde açıklanır.

Bedelli artırımda kim öder?

Bedelli sermaye artırımı, şirketin yeni pay ihraç edip karşılığında nakit toplamasıdır. Ödeyen taraf yeni payı alan pay sahibidir; toplanan para şirkete girer. Mevcut pay sahiplerinin yeni paylardan öncelikli alma hakkı (rüçhan hakkı) vardır; bu hak, bazı durumlarda genel kurul kararıyla kısıtlanabilir. Pay sahibi hakkını kullanıp nakit ödeyerek yeni pay alabilir ya da katılım yapmayabilir. Rüçhan hakkını kullanmak istemeyen pay sahibi, bu hakkı belirli koşullarla devredebilir; devir koşulları artırım şartlarında yer alır. Yeni payların satış fiyatı, nominal değerden bağımsız olarak artırım koşullarında ilan edilir.

Halka arz yoluyla yapılan sermaye artırımı da özünde bedellidir: yeni paylar karşılığında şirkete nakit girer. Fark, yeni payların mevcut pay sahiplerine değil, halka arz fiyatından talep veren yatırımcılara sunulmasıdır.

Bedelsiz artırımda neden ödeme yok?

Bedelsiz sermaye artırımı, şirketin iç kaynaklarının — örneğin geçmiş dönem kârlarından ayrılan yedeklerin — sermayeye eklenmesidir. Şirket dışarıdan para toplamaz; bilançodaki bir kalemden sermayeye aktarım yapılır. Pay sayısı artar, her pay sahibinin ortaklık oranı değişmez. Pay sayısı arttığı için pay başına fiyat teorik olarak düzeltilir; hesaptaki toplam değer, bu işlem nedeniyle kendiliğinden artmaz. Hangi iç kaynakların kullanılacağı şirketin kararında ve duyurularında açıklanır. Şirket açısından bedelsiz artırım, sermayeyi büyüten ama bilançoya yeni nakit getirmeyen bir işlemdir.

Üç kavram yan yana

Tablo, ayrım noktasını özetler: fark pay sayısında değil, nakit akışının yönündedir. Halka arz ile bedelli arasındaki sınır da nettir: halka arz, satışın halka açık yapıldığı süreci; bedelli artırım ise nakit karşılığı yeni pay ihracını anlatır. Arzın sermaye artırımı bölümü bedelli mantığıyla çalışır; ancak yeni payların fiyatı nominal değer yerine izahnamede belirlenen arz fiyatıdır.

Haberlerde üç kavram nasıl karışır?

Şirket haberlerindeki "bedelli sermaye artırımı başvurusu" ile "halka arz başvurusu" farklı süreçlerdir. Birincisi yeni pay ihracına ve nakit toplamaya, ikincisi payların halka açık satışına ilişkindir. Benzer biçimde, halka arz yoluyla sermaye artırımı kararının arkasındaki mantık bedelliyle aynıdır; fark, payların kime satıldığıdır. Bir şirket duyurusunda "sermaye artırımı yoluyla halka arz" ifadesi geçiyorsa arzın nakit toplayan bölümünden, "ortak satışı" ifadesi geçiyorsa mevcut ortakların pay sattığı bölümden söz ediliyor demektir. Başlıkta hangi kavramın kullanıldığına bakmak, sürecin hangi tarafının anlatıldığını gösterir.

Borsa yatırımcısını neden ilgilendirir?

Borsada işlem gören bir şirketin pay sahibiyseniz, bedelli ve bedelsiz artırımlar doğrudan hesabınızı ilgilendirir: pay sayınız değişebilir; bedelli söz konusuysa katılım için nakit ödemeniz gerekebilir. Halka arz ise o şirkette pay sahibi olmadan önce pay edinme yoludur. Karar öncesinde şirketin kamuya yaptığı duyurular ve koşulların açıklandığı resmî belgeler, işlemin türünü gösterir. Arz kayıtlarında sermaye artırımı ve ortak satışı tutarlarını arşiv sayfamızdan karşılaştırabilirsiniz.